ฝ้าฮอร์โมน (Hormonal Melasma) เป็นหนึ่งในปัญหาผิวที่ท้าทายของแพทย์ผิวหนัง เพราะกลไกของการเกิดฝ้าชนิดนี้ไม่ได้มาจากแสงแดดเพียงอย่างเดียว แต่มีความเกี่ยวข้องกับระบบฮอร์โมนภายในของร่างกาย ไม่ว่าจะเป็นช่วงตั้งครรภ์ การคุมกำเนิด ความเครียด การพักผ่อนไม่เพียงพอ หรือภาวะที่ทำให้ฮอร์โมนเพศหญิงอย่างเอสโตรเจนและโปรเจสเตอโรนแปรปรวน ล้วนสามารถกระตุ้นเซลล์สร้างเม็ดสี (Melanocytes) ให้ทำงานมากกว่าปกติ จนเกิดเป็น “ฝ้า” สีเข้มบนใบหน้า โดยเฉพาะบริเวณโหนกแก้ม หน้าผาก เหนือริมฝีปาก หรือสันจมูก
ปัญหาอยู่ที่ ฝ้าฮอร์โมนมักจะดื้อต่อการรักษา และมีแนวโน้มฝังแน่นมากกว่าฝ้าชนิดอื่น มีผู้ที่ผิวหน้าเป็นฝ้าฮอร์โมนจำนวนมากที่ท้อแท้เมื่อเห็นผลลัพธ์ที่ค่อนข้างช้า ทั้งที่จริงแล้ว “ฝ้าฮอร์โมนสามารถรักษาฝ้าให้จางลงได้” หากมีแผนการรักษาที่ถูกวิธี และการดูแลผิวที่ดีต่อเนื่อง โดยอาศัยความเข้าใจทั้งด้านผิวหนังและระบบฮอร์โมนควบคู่กัน
บทความนี้สามารถช่วยให้คุณเข้าใจฝ้าฮอร์โมนมากขึ้น พร้อมแนวทางการรักษาที่ได้ผล ฝ้าจาง หน้าดูกระจ่างใสขึ้น ให้ผิวสุขภาพดีในระยะยาว
ฝ้าฮอร์โมน (Hormonal Melasma) คือ ฝ้าที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของระดับฮอร์โมนภายในร่างกาย โดยเฉพาะฮอร์โมนเอสโตรเจน (Estrogen) และ โปรเจสเตอโรน (Progesterone) ที่แปรปรวนหรืออยู่ในระดับสูง¹ ฮอร์โมนเหล่านี้จะกระตุ้นเอนไซม์ Tyrosinase และกระตุ้นให้เซลล์เคราติโนไซต์หลั่งสารสื่อชีวภาพ ซึ่งส่งผลให้เซลล์เมลาโนไซต์ผลิตเม็ดสีเมลานินมากขึ้น ทำให้ผิวบริเวณนั้นเข้มขึ้นกว่าปกติ อย่างในคนที่อยู่ในช่วงการตั้งครรภ์ การใช้ยาคุมกำเนิด ที่มีความสัมพันธ์ให้ระดับฮอร์โมนสูง จึงส่งผลให้ผิวบริเวณที่ถูกกระตุ้น มีสีเข้มขึ้นกว่าปกติ เกิดเป็นปื้นฝ้าสีน้ำตาล ฝ้าฮอร์โมนจึงมักพบในผู้หญิงมากกว่าผู้ชาย ส่วนมากพบในช่วงอายุ 25-55 ปี
ฝ้าฮอร์โมน ประเภทนี้มักมีลักษณะเป็น ปื้นสีน้ำตาลอ่อนถึงน้ำตาลเข้ม ปรากฏแบบ สมมาตรทั้งสองข้างของใบหน้า โดยเฉพาะบริเวณที่โดนแสงแดดบ่อย เช่น โหนกแก้ม หน้าผาก² จมูก และเหนือริมฝีปาก โดยส่วนมากมักพบว่ามีลักษณะเป็นฝ้าผสม (ตื้น + ลึก) ที่การสะสมของเม็ดสีสามารถเกิดได้ทั้งใน ชั้นหนังกำพร้าและหนังแท้ มากกว่าการเป็นฝ้าชนิดตื้นเพียงอย่างเดียว ทำให้การรักษาฝ้าฮอร์โมนจำเป็นต้องอาศัยการวิเคราะห์ระดับความลึกของฝ้า ความเข้มของเม็ดสีฝ้าอย่างเข้าใจ และดูแลต่อเนื่องอย่างเหมาะสม เพื่อให้ฝ้าจางลงได้อย่างมีประสิทธิภาพ
มักกำเริบหรือเข้มขึ้น เมื่อได้รับแสงแดด หรือในช่วงที่ฮอร์โมนมีความเปลี่ยนแปลง เช่น ขณะตั้งครรภ์ ระหว่างการรับประทานยาคุมกำเนิด หรือในช่วงวัยทอง เนื่องจากเมื่อเข้าสู่วัยทอง ร่างกายจะผลิตฮอร์โมนเอสโตรเจนน้อยลง หรือในบางช่วงอาจมีระดับฮอร์โมนที่แปรปรวน ส่งผลให้เกิดความผิดปกติของการทำงานของเซลล์สร้างเม็ดสีผิว (melanocyte) ซึ่งกระตุ้นให้ผลิตเม็ดสีเมลานินมากเกินไป อาจพบได้ในผู้ที่มีประวัติครอบครัวเป็นฝ้า (เกี่ยวข้องกับพันธุกรรม) โดยความเข้มของฝ้าฮอร์โมนแต่ละบุคคลจะแตกต่างกันออกไป เนื่องจากกลไกการเกิดฝ้า และปัจจัยกระตุ้นความเข้มของฝ้าก็ต่างกัน
อยากชวนให้คุณได้มาทำความรู้จักกับ กลไกของฝ้าที่ถูกกระตุ้นด้วยฮอร์โมน และความเครียด (Melasma: Cellular Mechanism of Hormonal and Stress Triggers) เพราะฝ้า (Melasma) เป็นภาวะความผิดปกติของเม็ดสีที่ซับซ้อนและมีปัจจัยกระตุ้นหลากหลาย ซึ่งปัจจัยภายในร่างกายที่สำคัญที่สุดไม่แพ้อย่างอื่นเลย คือ การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนเพศหญิง และความเครียด ซึ่ง 2 ปัจจัยนี้ส่งผลโดยตรงต่อเซลล์สร้างเม็ดสี (Melanocyte) ในผิวหนังทำให้เกิดการผลิตเม็ดสีส่วนเกิน (Excessive Melanogenesis) มากขึ้น
นี่คือกลไกหลักที่อธิบายผลกระทบของฮอร์โมนและความเครียดต่อการเกิดฝ้า โดยอ้างอิงจากข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับการกระตุ้นทางฮอร์โมน³
ฮอร์โมนเพศหญิงจัดเป็นปัจจัยกระตุ้นหลักอันดับ 2 รองจากแสงแดด และเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ฝ้า มักเกิดในผู้หญิงมากกว่าผู้ชาย โดยเฉพาะในวัยเจริญพันธุ์
ความเครียด (Stress) เป็นอีกหนึ่งปัจจัยที่สามารถกระตุ้นให้ฝ้าเข้มขึ้น ผ่านกลไกการอักเสบภายในร่างกาย โดยมีกลไกการกระตุ้นฝ้าผ่านความเครียด ดังนี้
จากในหัวข้อกลไกการเกิดฝ้าฮอร์โมนนี้ สามารถสรุปได้ว่า ฮอร์โมนและความเครียด ไม่ได้เพียงแค่ “สร้าง” ฝ้า แต่ยังทำให้ผิวมีความอ่อนแอและตอบสนองต่อแสงแดด⁵ หรือการระคายเคืองอื่น ๆ ที่สามารถเพิ่มระดับความรุนแรงยิ่งขึ้น ดังนั้นการรักษาฝ้าฮอร์โมนจำเป็นต้องมุ่งเน้นที่การลดปัจจัยกระตุ้น ควบคู่ไปกับการฟื้นฟูผิวให้แข็งแรง จึงสามารถช่วยลดความเข้มของฝ้าฮอร์โมน ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ฝ้าฮอร์โมนเป็นภาวะผิวที่มีความซับซ้อนกว่าฝ้าทั่วไป ไม่เพียงเกิดจากเม็ดสีเมลานินที่มากเกินไป แต่ยังเกี่ยวข้องกับ ระดับฮอร์โมน ความไวของผิว และการอักเสบภายในชั้นผิว ดังนั้นการวินิจฉัยชนิดฝ้าได้ตรงกับลักษณะของฝ้าในแต่ละคน และการเลือกแนวทางการรักษาที่เหมาะสมจึงจำเป็นต้องอาศัยความรู้ ความเข้าใจ จากแพทย์ที่เข้าใจด้านเม็ดสีผิว เพื่อให้การรักษาได้ผลดี และลดโอกาสการกลับมาเข้มซ้ำของฝ้า ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ฝ้าเป็นภาวะที่เกิดจากการเพิ่มขึ้นมีหลายกลไกที่เกี่ยวข้อง ฝ้าโดยเฉพาะ “ฝ้าฮอร์โมน” เป็นภาวะที่มีกลไกการเกิดซับซ้อน เพราะไม่ได้เกิดจากการสร้างเม็ดสีเมลานินมากเกินไปเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับปัจจัยภายในร่างกายหลายระบบ เช่น ฮอร์โมน ความไวของผิว และการอักเสบในชั้นผิว
นอกจากนี้ ฝ้ายังแบ่งได้หลายชนิด เช่น ฝ้าตื้น ฝ้าลึก และฝ้าผสม
ซึ่งแต่ละแบบมีระดับความลึกของเม็ดสีแตกต่างกัน การรักษาที่ได้ผลจึงต้องเริ่มจากการ วินิจฉัยชนิดของฝ้าให้ถูกต้อง แพทย์ที่เข้าใจโครงสร้างผิวและกลไกเม็ดสี จะสามารถประเมินความลึกของฝ้าได้แม่นยำ และเลือกวิธีรักษาที่เหมาะกับสภาพผิวของแต่ละคนได้ดีที่สุด
การออกแบบแนวทางการรักษาที่ครอบคลุม (Multimodal Approach) กลไกการเกิดฝ้า เป้าหมายการรักษาที่แพทย์จะดำเนินการ⁶
ถึงแม้ฝ้า จะเป็นรอยโรคที่มีแนวโน้มที่จะกลับมาเป็นซ้ำได้สูง (high recurrence rates) แต่หากฝ้าฮอร์โมนได้รับการดูแลและวิธีการรักษาที่มุ่งเน้นตามกลไกสาเหตุของการเกิดฝ้า ที่ไม่ใช่เพียงแค่การทำให้ฝ้าจางลงเท่านั้น แต่คือการ ฟื้นฟูผิวให้แข็งแรง และ ลดโอกาสการกลับมาของฝ้า ในระยะยาวได้อย่างมีประสิทธิภาพ
การใช้พลังงานเลเซอร์ที่ไม่เหมาะสมอาจกระทบต่อโครงสร้างผิว โดยเฉพาะบริเวณ Basement Membrane
ซึ่งเป็นชั้นสำคัญที่ช่วยกั้นไม่ให้เม็ดสีซึมลึกลงไปใต้ชั้นผิว เมื่อเยื่อหุ้มฐานนี้เสียหาย เม็ดสีอาจกระจายลึกมากขึ้นและทำให้ฝ้าฝังลึกกว่าเดิม
แพทย์ที่มีความเข้าใจด้านเม็ดสีผิว จะเข้าใจโครงสร้างผิวในแต่ละระดับ และสามารถปรับพลังงานเลเซอร์ให้เหมาะกับสภาพผิวของแต่ละบุคคล เพื่อให้ได้ผลลัพธ์ของการดูแลที่กลไกการเกิดฝ้า ลดโอกาสเกิดผลข้างเคียง และช่วยให้ผิวค่อย ๆ ฟื้นกลับสู่สมดุลดูเป็นธรรมชาติ
รวมรีวิวรักษาฝ้าฮอร์โมน จากผู้ใช้บริการที่เข้ามารักษาฝ้าที่ BSL Clinic ด้วยผลลัพธ์ฝ้าจางลง ผิวดูกระจ่างใสขึ้น อย่างเป็นธรรมชาติขึ้น
นอกจากการรักษาโดยแพทย์แล้ว การดูแลผิวที่บ้านก็เป็นอีกขั้นตอนสำคัญของการจัดการ “ฝ้าฮอร์โมน” เพราะพฤติกรรมเล็ก ๆ ในแต่ละวันสามารถช่วยลดการกระตุ้นเม็ดสี และฟื้นฟูผิวให้สุขภาพดีได้
แสงแดดไม่ใช่ตัวร้ายเพียงตัวเดียว แต่ Visible Light (แสงสีฟ้า) จากหน้าจอคอมพิวเตอร์ โทรศัพท์ หรือหลอดไฟ ก็สามารถทำให้ฝ้าเข้มขึ้นได้เช่นกัน ดังนั้น ครีมกันแดดจึงเป็นหัวใจสำคัญของการดูแลฝ้าฮอร์โมน เลือกกันแดดชนิด Broad-Spectrum ที่ป้องกันได้ทั้ง UVA และ UVB มีค่า SPF 50+ และ PA+++ ขึ้นไป ควรมีส่วนผสมของ Iron Oxide เพื่อป้องกันรังสี Visible Light และควรทาในปริมาณ 1 ข้อนิ้วก้อย จำนวน 2 ครั้ง ห่างกัน 20 นาที ก่อนออกจากบ้าน และทาซ้ำทุก 4-6 ชั่วโมง เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการปกป้องผิวจากแสงแดด
ครีมแก้ฝ้า หรือผลิตภัณฑ์ที่มีสารออกฤทธิ์ทางผิวหนัง (Active Ingredients) ที่มีงานวิจัยรองรับ เป็นส่วนสำคัญในการดูแล “ฝ้าฮอร์โมน” อย่างมีประสิทธิภาพ สารเหล่านี้ทำงานเพื่อลดกระบวนการสร้างเม็ดสี ลดการอักเสบ และฟื้นสมดุลของผิวตามกลไกที่ต่างกัน
สารที่มีต้นกำเนิดจากกรดอะมิโน lysine ช่วย ลดกระบวนการอักเสบและการหลั่ง prostaglandins ที่กระตุ้นเซลล์เมลาโนไซต์ ในการไปลดการสร้างเม็ดสีส่วนเกิน และปรับสีผิวให้สม่ำเสมอขึ้น
Ebrahimi M., et al. J Cosmet Laser Ther 2014
มีคุณสมบัติลดการอักเสบ และลดเอนไซม์ tyrosinase ซึ่งเกี่ยวข้องกับการสร้างเมลานิน เหมาะกับผู้ที่มีผิวแพ้ง่าย ผิวบอบบาง เนื่องจากโอกาสในการทำให้ผิวระคายเคืองน้อย
Davis EC. J Clin Aesthet Dermatol 2010
สารที่มีประสิทธิภาพในการส่งผ่านเม็ดสีจาก melanocyte ไปยัง keratinocyte (melanosome transfer) ช่วยให้สีผิวดูสม่ำเสมอ และผิวโดยรวมดูกระจ่างใสขึ้น
Hakozaki T., et al. Br J Dermatol 2002
ช่วยผลัดเซลล์ผิวอย่างอ่อนโยน กระตุ้นคอลลาเจน และที่สำคัญคือ เพิ่มการซึมผ่านของตัวยา (active penetration) Retinoids จึงมักใช้ร่วมกับ Azelaic acid เพื่อเสริมประสิทธิภาพกัน
Kang HY, J Dermatol Sci 2001
ฝ้าฮอร์โมนต้องการ “ความต่อเนื่อง รวมกับการปกป้อง และการดูแลผิวด้วยความอ่อนโยน” การดูแลที่บ้านอย่างถูกวิธีควบคู่กับคำแนะนำจากแพทย์ที่รักษาฝ้า คือ หัวใจของการเห็นผลที่ยั่งยืน
ฝ้าฮอร์โมนมีปัจจัยกระตุ้นจาก “ภายในร่างกาย” โดยเฉพาะความแปรปรวนของฮอร์โมนเอสโตรเจน และ โปรเจสเตอโรน ซึ่งกระตุ้นให้เซลล์สร้างเม็ดสีทำงานไวขึ้น แม้จะหลีกเลี่ยงแสงแดดแล้ว แต่ก็ยังเกิดการกระตุ้นเม็ดสีซ้ำได้ อีกทั้งฝ้าฮอร์โมนมักเป็น ฝ้าผสม (ตื้น + ลึก) จึงต้องอาศัยเวลารักษานานและการดูแลต่อเนื่อง เพื่อให้เม็ดสีฝ้าจางลงและควบคุมเม็ดสีไม่ให้กลับมาเข้มขึ้นอีก
ในช่วงก่อนมีประจำเดือนระดับฮอร์โมนเอสโตรเจน และ โปรเจสเตอโรน ในร่างกายจะมีการเปลี่ยนแปลง ทำให้เซลล์เม็ดสีไวต่อแสงและสิ่งกระตุ้นมากขึ้น เมื่อเจอแสงแดดหรือความร้อน ฝ้ามักดูเข้มขึ้น แต่จะค่อย ๆ จางลงหลังรอบเดือนผ่านไป อย่างไรก็ตามควรดูแลป้องกันแสงแดดทุกวัน
หลังคลอด ระดับฮอร์โมนในร่างกายจะค่อย ๆ กลับเข้าสู่ความสมดุล ทำให้บางคนฝ้าจางลงเองได้ แต่ในหลายกรณีเม็ดสีฝังลึกยังคงอยู่ จึงควรได้รับการประเมินและการดูแลจากแพทย์เพื่อวางแผนการรักษาฝ้าฮอร์โมนที่เหมาะสม ทั้งการใช้ครีมลดเม็ดสีฝ้า และการฟื้นฟูชั้นผิวให้แข็งแรง เพื่อให้ผิวกลับมาสม่ำเสมอขึ้น
ฮอร์โมนในยาคุมอาจกระตุ้นการสร้างเม็ดสี แต่ไม่จำเป็นต้องหยุดยาคุมด้วยตนเอง แนะนำว่าควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินชนิดของยาคุม หรือเปลี่ยนวิธีคุมกำเนิดที่เหมาะสมแทน พร้อมใช้แนวทางการป้องกันแสงแดด และครีมลดเม็ดสีร่วมด้วย เพื่อควบคุมไม่ให้ฝ้าเข้มขึ้น
ฝ้าฮอร์โมน เกิดจากความไม่สมดุลของฮอร์โมนร่วมกับแสงแดด ลักษณะเป็นปื้นสีน้ำตาล มักขึ้นสมมาตรทั้งสองข้างของใบหน้า กระแดด เกิดจากแสง UV โดยตรง เป็นจุดสีน้ำตาลเล็ก ขอบคม ไม่สมมาตร และมักกระจายเฉพาะบริเวณที่โดนแดด
ในช่วงตั้งครรภ์ ฝ้ามักเข้มขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน ควรหลีกเลี่ยงยาหรือครีมที่มีสารไวต่อผิว เช่น Hydroquinone หรือกรดวิตามิน A แต่สามารถใช้ครีมกันแดดที่มีส่วนผสมของ Physical Sunscreen (เช่น Titanium Dioxide หรือ Zinc Oxide) และสารบำรุงที่ปลอดภัย เช่น Niacinamide หรือ Vitamin B3 ภายใต้คำแนะนำของแพทย์
เลเซอร์รักษาฝ้า เป็นอีกหนึ่งแนวทางการรักษาฝ้าฮอร์โมน ให้จางลงได้เร็วขึ้น เมื่อได้รับการดูแลจากแพทย์ที่มีความเข้าใจในด้านเม็ดสี แพทย์จะออกแบบการรักษา การเลือกใช้เลเซอร์ให้เหมาะกับสภาพผิวของแต่ละบุคคล เพื่อให้เกิดผลลัพธ์ที่ดีขึ้น
เพราะฝ้าโดยเฉพาะฝ้าฮอร์โมน ไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ แต่สามารถควบคุมให้อยู่ในระดับที่จางลง หากผิวได้รับสิ่งกระตุ้นซ้ำ เช่น แสงแดด ฮอร์โมนแปรปรวน หรือความร้อนสูง ฝ้าก็อาจกลับมาเข้มอีกได้ ดังนั้น การดูแลต่อเนื่องและการป้องกันแสงแดดทุกวันจึงเป็นสิ่งสำคัญที่สุด
ฝ้าฮอร์โมนเกิดจากความแปรปรวนของฮอร์โมนเพศหญิง โดยเฉพาะเอสโตรเจนและโปรเจสเตอโรน ฮอร์โมนเหล่านี้กระตุ้นให้เซลล์เมลาโนไซต์ทำให้การผลิตเม็ดสีมากขึ้น จึงเกิดฝ้าโดยเฉพาะบริเวณโหนกแก้มและหน้าผาก ฝ้าฮอร์โมนมักเป็นฝ้าผสม ที่เม็ดสีอยู่ได้ในผิวชั้นตื้น และผิวชั้นลึก ทำให้ตอบสนองต่อการรักษาช้ากว่าฝ้าทั่วไป แนวทางรักษาที่มีประสิทธิภาพคือการดูแลให้ครอบคลุมทุกกลไกการเกิดฝ้า ทั้งลดเม็ดสี ควบคุมการอักเสบ และฟื้นฟูผิวให้แข็งแรง การรักษาภายใต้การดูแลของแพทย์ที่เข้าใจด้านการรักษาเม็ดสี ช่วยให้ฝ้าจางลงอย่างต่อเนื่อง และลดโอกาสที่ฝ้าจะกลับมาเข้มซ้ำ จึงเป็นการรักษาที่ได้ผลดีในระยะยาว
